Hội thảo về Trần Đức Thảo / Paris 2012
Tư
duy Trần Đức Thảo :
một hành trình mở
Trong hai ngày 22 và 23 tháng 6.2012,
cuộc hội thảo về Trần Đức Thảo đã được tổ chức tại Ecole Normale
Supérieure (ENS, rue d'Ulm, Paris 5), do trung tâm Lưu trữ Husserl
(Paris) và đơn vị nghiên cứu liên kết ENS & CNRS chủ trì. Đây là
lần đầu tiên hành trình tư tưởng và sự nghiệp của nhà triết học Việt
Nam là chủ đề một hội nghị khoa học, với sự tham gia của nhiều nhà
nghiên cứu triết học và sử học.
Daniel Hémery, Trịnh Văn Thảo và
Philippe Papin đã trình bày ba giai đoạn trong hành trình trí thức và
cuộc đời Trần Đức Thảo : 1917-1952 (trưởng thành và du học tại Pháp),
1952-1958 (tham gia Kháng chiến ở Việt Bắc, phong trào Nhân văn Giai
phẩm), 1958-1993 (những năm tháng âm thầm, trở lại Pháp). Có thể nói ba
tác giả đã tận dụng những tài liệu có được để phác thảo hành trình cá
nhân và bối cảnh giới trí thức Việt Nam, đồng thời cũng nhấn mạnh tới
những khoảng trống khiến người ta chỉ có thể đưa ra những giả định.
Khoảng trống, tất nhiên, những năm ở trong nước, khi Trần Đức Thảo tham
gia cải cách ruộng đất ở Phú Thọ, và nhất là những năm 1958-65 khi ông
bị cấm giảng dạy sau vụ Nhân văn Giai phẩm. Nhưng ngay thời kỳ ở Pháp
trước khi về nước, hiện nay người ta vẫn chưa tìm ra (và có ít khả năng
tìm thấy) luận văn của Trần Đức Thảo về hiện tượng luận của Husserl (có
thể đã mai một vì lúc ấy trường ENS sơ tán về Clermont-Ferrand), và
đáng tiếc hơn nữa, là những bản ghi tốc ký cuộc thảo luận bỏ dở giữa
chừng giữa Trần Đức Thảo và Jean-Paul Sartre (1).
Phần lớn các tham luận trong hai ngày
hội thảo dành cho hành trình tư tưởng và nội dung triết học của Trần
Đức Thảo. Những phát biểu của Jean-François Courtine, Jocelyn Benoist,
Daniel Giovannangeli, Raoul Moatti, Michel Espagne nêu bật công lao của
Trần Đức Thảo trong việc du nhập triết học của Husserl vào Pháp cũng
như những khác biệt trong quan điểm của Trần Đức Thảo và quan điểm của
Jacques Derrida. Nửa đầu của tác phẩm Hiện tượng học và chủ
nghĩa duy vật biện chứng, sáu mươi năm sau ngày xuất bản, vẫn
được coi là cuốn sách nhập môn sáng giá về hiện tượng luận, ngang tầm
với những tác phẩm của Maurice Merleau-Ponty và Paul Ricoeur. Trái với
dòng ý kiến khá phổ biến từ ngay khi tác phẩm này ra đời (và tác giả
lên đường về nước tham gia kháng chiến), theo đó nửa đầu này không "ăn
nhằm" gì với nửa sau (chủ nghĩa Marx), thậm chí còn mâu thuẫn kịch
liệt, J. Benoist (thuộc thế hệ tứ tuần) cho rằng có một sự nhất quán
giữa hai phần của tác phẩm, và giá trị của phần đầu không những chỉ là
tác phẩm nhập môn khúc chiết, sâu sắc về triết học Husserl, mà sau mỗi
chủ đề chính, còn là những phê phán chính xác, dẫn tới nỗ lực "vượt
qua" nó với chủ nghĩa Marx. Nỗ lực ấy chưa "thành", như chính Trần Đức
Thảo đã tự phê trong trước tác cuối đời ("Một hành trình", phần đầu của
tập Recherches
dialectiques). Tham luận của Alexandre Féron phân tích chuỗi dài
"nỗ lực chưa thành" ấy.
Mối quan hệ giữa triết học và chính trị
- xã hội được đề cập qua các tham luận của Jérôme Mélançon (Anticolonialisme et dissidence : Trần Đức
Thảo et Les Temps Modernes), Perrine Simon-Nahum (Trần Đức Thảo : de Sartre à Fanon),
Hoài Hương (Trần Đức Thảo et la
doctrine sociale dans les arts et les lettres). J. Mélançon
(Trường đại học Alberta, Canada) nhấn mạnh tới lập trường chính trị của
Trần Đức Thảo và tác động quan trọng của nó tới nội dung chống thực dân
của tạp chí Les Temps Modernes
trong những năm 1946-1948, ngay những năm đầu của cuộc kháng chiến
chống Pháp.
Thiếu vắng nhất là những tham luận về
các tìm tòi của tác giả sự hình thành ý thức, hình thành ngôn
ngữ, về logic của "hiện tại sinh động"..., nếu không kể bài của Masoud
Pourahmadali Tochahi (L'origine de
l'idéalisation et le problème de la transition de l'indication à la
signification chez Trần Đức Thảo). Một phần có lẽ vì bản thân
tác giả cũng chưa cập nhật được những thành tựu của khoa học liên quan
tới các đề tài này (2). Nhưng nguyên nhân cơ bản, như nhận xét mà
Jocelyn Benoist chia sẻ với người viết bài này, là "bây giờ triết học mới có điều kiện đề cập
tới những đề tài ấy". Trong ý nghĩa đó, với trực giác về "động
tác chỉ trỏ", liên hệ giữa ý thức trẻ thơ và hình thành ngôn ngữ...
Trần Đức Thảo đã đi trước thời đại của mình. Kinh qua một cuộc đời bi
tráng, tư duy Trần Đức Thảo vẫn mở về phía tương lai.
Có lẽ vì vậy mà , sau khi
thông báo sẽ công bố kỷ yếu hội thảo trong năm 2013 (nhà xuất bản
Armand Colin), ban tổ chức đã hứa hẹn sẽ tổ chức một cuộc hội thảo thứ hai về hành
trình tư tưởng Trần Đức Thảo.
Nguyễn Ngọc Giao
(1) Theo Jocelyn Benoist, tạp chí Les Temps Modernes không lưu trữ
được tài liệu này. Về phía Trần Đức Thảo, trước khi về nước năm 1952,
ông đã trao những bản tốc ký cho ông Nguyễn Văn Chỉ ; rất tiếc ông bà
Nguyễn Văn Chỉ đã từ trần, không có hậu duệ.
(2) Xem Với
Trần Đức Thảo, một chút duyên nợhttp://www.diendan.org/viet-
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét